Επικληση στο Δαρβινο

Πριν λίγες ημέρες διάβαζα στα ελληνικά hoaxes ένα άρθρο για τις συνέπειες της αντιεμβολιαστικής ανοησίας. Χαζεύοντας λοιπόν στα σχόλια, έπεσα πάνω σε αυτό:

comment1.jpg

αλλά και σε αυτό:

comment2.jpg

Είναι πλέον συνηθισμένο να βρίσκει κανείς αντίστοιχες «επικλήσεις» στο Δαρβίνο και στη φυσική επιλογή κάτω από άρθρα που περιγράφουν το θάνατο κάποιου ανθρώπου ειδικά όταν ο θάνατος έχει επέλθει ως συνέπεια μιας λανθασμένης (και συχνά ανόητης) πράξης από την πλευρά του εκλιπόντος.

Ένα παλιότερο παράδειγμα είναι αυτό:

coment3.jpg

Η «λογική» πίσω από σχόλια αυτού του τύπου είναι λίγο-πολύ η εξής:

  1. Το θύμα πέθανε κάνοντας κάτι χαζό ==>
  2. το θύμα ήταν χαζό ==>
  3. με το θάνατο του θύματος το γονιδιακό pool της ανθρώπινης φυλής ξεφορτώνεται  ένα ηλίθιο (άρα υποδεέστερο) μέλος ==>
  4. ευκαιρία για γιορτή ή/και χλεύη

Σαν ιντερνετική τάση δεν είναι κάτι νέο. Κάθε άλλο. Αλλά με προβληματίζει και με στεναχωρεί σε τόσα πολλά επίπεδα που πραγματικά δε ξέρω από πού να ξεκινήσω. Βλέποντας το παραπάνω συλλογισμό βήμα βήμα, μπορώ να εντοπίσω δυο βασικά προβλήματα. Το πρώτο είναι πρόβλημα επιστημονικών ορισμών και λογικής και σχετίζεται με τα βήματα 1 και 2 και το δεύτερο (και μεγαλύτερο) είναι ηθικό πρόβλημα που σχετίζεται με το βήμα 4.

Το επιστημονικό και το λογικό πρόβλημα.

Επιστημονικά η επίκληση στη φυσική επιλογή όπως εμφανίζεται στα παραπάνω παραδείγματα μου φαίνεται καφενιακή το λιγότερο.  Ως γνωστόν ούτε γονίδια χαζομάρας υπάρχουν ούτε η φυσική επιλογή είναι ένας έλλογος/ ενσυνείδητος  μηχανισμός που ξεδιαλέγει τους χαζούς από τους έξυπνους. Η φυσική επιλογή δεν είναι καν κάποια «νομοτελειακή φυσική δύναμη» που λειτουργεί με συγκεκριμένα κριτήρια. Αντίθετα ως έμμεσος μηχανισμός μπορεί να παρατηρηθεί αξιόπιστα μόνο ως το αποτέλεσμα (και δη συγκεντρωτικό αποτέλεσμα) της  αδυσώπητης και παντελώς τυχαίας σύγκρουσης όλων των έμβιων όντων με το περιβάλλον τους. Με άλλα λόγια –όπως τουλάχιστον εγώ το αντιλαμβάνομαι- η φυσική επιλογή μπορεί να παρατηρηθεί μόνο μέσα από τα αποτελέσματα της και μόνο σε κατανομές επιβίωσης πληθυσμών. Η φυσική επιλογή «ξεσκαρτάρει» σε βάθος χρόνου βάση της προσαρμοστικότητας που επιδεικνύουν οι οργανισμοί σε ένα δεδομένο περιβάλλον. Δεν είναι κάτι που μπορεί να διαπιστωθεί ανά περίπτωση. Και ακριβώς επειδή οι φυσικές διαδικασίες έχουν τέτοιο βαθμό τυχαιότητας τα αποτελέσματα τους μπορούν  να μελετηθούν με ασφάλεια μόνο μελετώντας μεγάλους πληθυσμούς με στατιστικά μέσα.

Με άλλα λόγια στη αρένα της επιβίωσης μαζί με τα ξερά καίγονται και (αρκετά) χλωρά και η μεμονωμένη παρατήρηση ατόμων δε μπορεί να μας εξασφαλίσει αν αυτό που καίγεται μπροστά μας είναι χλωρό ή ξερό. Ένα ικανότερο άτομο μπορεί υπό ατυχείς συνθήκες να χάσει τη μάχη τις επιβίωσης ενώ παράλληλα ένα λιγότερο ικανό μπορεί να επιβιώσει. Μόνο όταν διασπείρουμε τις παρατηρήσεις σε μεγάλο αριθμό οργανισμών και σε μεγάλο βάθος χρόνου μπορούμε να κάνουμε αξιόπιστες διαπιστώσεις.

Σαν να μην έφτανε αυτό, υπάρχει μια αντικειμενική δυσκολία να ταυτοποιήσουμε ποια είναι τα «ξερά» και ποια τα «χλωρά». Πολύ συχνά είναι δύσκολο να αποφανθούμε μεμονωμένα αν μια πράξη είναι «ανόητη» όσον αφορά την πιθανότητα για επιβίωση.  Αποδεδειγμένα «έξυπνοι» άνθρωποι κάνουν χαζά και επικίνδυνα πράγματα όλη την ώρα. Στο ζωικό βασίλειο υπάρχουν δεκάδες παραδείγματα ειδών που επιδίδονται συνεχώς σε φαινομενικά χαζά και επικίνδυνα πράγματα θέτοντας σε κίνδυνο την άμεση επιβίωση τους.  Η λέξη κλειδί εδώ είναι η «άμεση». Μια χαζή και επικίνδυνη συμπεριφορά από μονή της δεν είναι ασφαλής δείκτης ικανότητας επιβίωσης αφού μπορεί τελικά να οδηγεί σε έμμεση αύξηση της συνολικής πιθανότητας επιβίωσης ενός πληθυσμού. Μπορεί δηλαδή πάρα τις οποίες άμεσες απώλειες, τα άτομα που τελικά θα βγουν αλώβητα επιδεικνύοντας την «επικίνδυνη συμπεριφορά» να είναι αρκετά σε αριθμό ώστε να καταλήξουν να αντισταθμίσουν τις αρχικές απώλειες και στο τέλος να έχουν συγκεντρωτικά αυξημένες ικανότητες επιβίωσης ή μεγαλύτερη αναπαραγωγική επιτυχία συνολικά σε σχέση με τους πιο συντηρητικούς συγγενείς τους.

Κοινώς δε μπορούμε να κρίνουμε από το πληκτρολόγιο ένα μεμονωμένο θάνατο. Μπορεί ο free runner να πέθανε κάνοντας κάτι επικίνδυνο (= φαινομενικά ηλίθιο) άλλα μπορεί ο συνολικός πληθυσμός των free runners να καταλήγει συνολικά να έχει μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης και αναπαραγωγής αφού η ενασχόληση τους με τον αθλητισμό τους θωρακίζει από τις καρδιακές παθήσεις (δηλαδή της Νο 1 αιτία θανάτου στο δυτικό κόσμο). Μπορεί το φαινομενικά εξελικτικό μειονέκτημα που επιφέρει η ενασχόλησης με κάτι επικίνδυνο να υποσκελίζεται από την ανάπτυξη άλλων δεξιοτήτων όπως η ικανότητα διαχείρισης επικινδύνων καταστάσεων, η ταχεία λήψη αποφάσεων σε καταστάσεις πίεσης, ο κινητικό συγχρονισμός και ο αυτοέλεγχος. Δε θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η φυσική επιλογή είναι συνυφασμένη με το περιβάλλον/σύστημα μέσα στο οποίο δραστηριοποιείται ο εκάστοτε οργανισμός. Ένα χαρακτηριστικό που αποτελεί μειονέκτημα σε ένα σύστημα μπορεί να αποτελεί πλεονέκτημα σε κάποιο άλλο.

Τα παραπάνω αποδεικνύουν οτι υπάρχει αντικειμενική αδυναμία στο να χαρακτηρίσουμε με βεβαιότητα την τελική πράξη του θύματος ως απαραίτητα χαζή. Ουσιαστικά εξασθενούν τη βαρύτητα του πρώτου βήματος του συλλογισμού ότι δηλαδή:

«Το θύμα πέθανε κάνοντας κάτι χαζό»

 Παράλληλα όμως αρχίζουμε και υποψιαζόμαστε ότι και ο ίδιος ο συλλογισμός πάσχει. Από το βήμα 1 στο βήμα 2 απαιτείται ένα σημαντικό λογικό άλμα.

  1. Το θύμα πέθανε κάνοντας κάτι χαζό ==>
  2. το θύμα ήταν χαζό

Στην πραγματικότητα το γεγονός ότι το θύμα πέθανε κάνοντας κάτι χαζό δε μας παρέχει αρκετές πληροφορίες ούτε για τη νοητική του ικανότητα αλλά ούτε και για το γονιδιακό του δυναμικό γενικότερα. Για παράδειγμα:

  1. Κάποιος μπορεί να είναι έξυπνος και να πεθάνει κάνοντας κάτι χαζό.
  2. Κάποιος μπορεί να είναι χαζός και να μην πεθάνει κάνοντας κάτι χαζό.
  3. Ανεξαρτήτως αν κάποιος είναι έξυπνος ή χαζός μπορεί να πεθάνει κάνοντας κάτι που μοιάζει χαζό άλλα στη πραγματικότητα δεν είναι (βλέπε το παράδειγμα με τον free runner παραπάνω).

Σε κάθε περίπτωση από το 1 στο 2 απαιτείται ένα «άλμα» το όποιο αποτελεί ξεκάθαρο σφάλμα λογικής.

Το ηθικό πρόβλημα

Για όλα τα παραπάνω μπορεί κανείς συμφωνήσει ή να διαφωνήσει περισσότερο ανάλογα με την περίπτωση. Είναι αλήθεια ότι κάποιες ιστορίες είναι μοιάζουν περισσότερο ανόητες από κάποιες άλλες. Είτε όμως διαφωνεί είτε συμφωνεί κανείς με την επιστημονική και λογική προσέγγιση του προβλήματος, για μένα η ουσία και ο πυρήνας του είναι τελικά ηθικός και όχι επιστημονικός.

Η επιστημονική μέθοδος -στη συγκεκριμένη περίπτωση η θεωρία της εξέλιξης- δεν μπορεί και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αντί ηθικού πλαισίου για την ταξινόμηση των ανθρώπων σε άξιους και αναξίους και πολύ περισσότερο σε άξιους και αναξίους ως προς το δικαίωμα στην ζωή. Είναι τρομακτικό να θεωρούμε ότι μπορούμε να αποφασίσουμε ποιος δικαιούται να ζήσει η να πεθάνει επικαλούμενοι χρήσιμα ή άχρηστα γονίδια. Είναι δε αποτρόπαιο να ανοίγουμε στοιχειωμένα σεντούκια όπως ο κοινωνικός Δαρβινισμός ενώ σχολιάζουμε το θάνατο ενός συνανθρώπου.

Η επίκληση στην επιστήμη και στον ορθολογισμό όταν χρησιμοποιείται για να υποσκελίσει ή να αντικαταστήσει την ανθρώπινη ηθική είναι μια πράξη που μας έχει αφήσει σκοτεινή κληρονομιά. Συγκεκριμένα δε η επιστήμη της εξελικτικής βιολογίας χρησιμοποιήθηκε κατάπτυστα στη γέννηση και την «θεμελίωση» του  τερατουργήματος  της ευγονικής, δηλαδή της Γκαλτονιανής ιδέας ότι μπορούμε να βελτιώσουμε τη γενετική ποιότητα του ανθρώπινου είδους μέσα από επιλεκτική αναπαραγωγή. Από το Ολοκαύτωμα μέχρι τα υποχρεωτικά προγράμματα στείρωσης, η ιστορία βρίθει από παραδείγματα που η θεωρία της εξέλιξης απομονώθηκε από τα ηθικά πλαίσια μέσα στα οποία οφείλει να κινείται και έγινε ιδεολογικό όχημα υλοποίησης των χειρότερων ανθρωπίνων διαστροφών και βιαιοτήτων.

Τι θέλω να πω με όλα αυτά; Ότι τελικά είναι τουλάχιστον άκομψο (άκομψο = ευφημισμός για το σκατόψυχο(;)) όταν κάποιος χάνει τη ζωή του εσύ να σπεύδεις να διαπιστώσεις «με επιστημονικό τρόπο» ότι «ήταν ηλίθιος γι αυτό καλά έπαθε». Ανεξάρτητα απο το αν έχεις δίκιο ή άδικο, ανεξάρτητα αν έχεις την επιστήμη με το μέρος σου η όχι, τελικά απλά σε κάνει να φαίνεσαι μαλάκας.

Αν είσαι διατεθειμένος να τρίψεις στα μούτρα των συγγενών του εκλιπόντος το εγχειρίδιο βιολογίας σου τότε δυνητικά είσαι έτοιμος να το κάνεις και στο γονιό που το παιδί του πάσχει από κάποιο ανίατο γενετικό νόσημα.  Ποιος άνθρωπος όμως θα μπορούσε να κοιτάξει στα μάτια ένα γονιό και να του πει ότι σύμφωνα με το εγχειρίδιο βιολογίας ο θάνατος του παιδιού του είναι ένα ωφέλιμο γεγονός που καθαρίζει το γενετικό pool της ανθρωπότητας από άχρηστα υποδεεστέρα γονίδια;

Ίσως και να μπορείς να αποδείξεις ότι «επιστημονικά» έχεις δίκιο, άλλα αυτό δεν θα αλλάζει το γεγονός ότι θα έχεις καταπέσει ηθικά.

Γ.

Υ.Γ  Και μιας που όλο αυτό το post ξεκίνησε με αφορμή την περίπτωση των εμβολίων, το να πανηγυρίζει κανείς για τους θανάτους παιδιών αντιεμβολιαστών είναι διπλά άθλιο.  Όχι μόνο γιατί δεν αντιλαμβάνεται ότι η απώλεια της ανοσίας αγέλης πλήττει και τον ίδιο αλλά και γιατί δεν αντιλαμβάνεται ότι τις συνέπειες του αντιεμβολιασμού δεν τις υπόκειται ο ίδιος αντιεμβολιαστής αλλά τα (χωρίς δυνατότητα επιλογής) παιδιά του.

Advertisements

5 thoughts on “Επικληση στο Δαρβινο

  1. Το ζήτημα που εύστοχα θίγεις νομίζω ότι σχετίζεται με την κατασκευή στερεοτύπων εν γένει …η επίκληση της φυσικής επιλογής δεν είναι τίποτε παραπάνω από μια βολική γι’ αυτούς που την χρησιμοποιούν εξήγηση. Ο Lippmann που πρώτος εισήγαγε τον όρο θεωρούσε ότι τα στερεότυπα λειτουργούν ως «εικόνες στο μυαλό μας», «χάρτες του κόσμου», που επιτρέπουν στους ανθρώπους να χειρίζονται τον όγκο των πληροφοριών και να μειώνουν τη γνωστική πολυπλοκότητα της πραγματικότητας. Αυτό από μόμο του δεν είναι κακό, μάλιστα για κάποιους ειδικούς τα στερεότυπα επιτελούν μια σημαντική λειτουργία, καθώς γεννούν προσδοκίες και συμβάλλουν ώστε το άτομο να προβλέπει τη συμπεριφορά των άλλων και βάσει αυτής να λειτουργεί. Το πρόβλημα φυσικά είναι όταν ένα στερεότυπο δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

    Like

    1. “…να μειώνουν τη γνωστική πολυπλοκότητα της πραγματικότητας.”
      Έχεις δίκιο Γιώργο. Και πιανεις ενα μεγάλο θεμα. Η ίδια ανάγκη για “ξεκάθαρες απαντήσεις” οδηγεί τους ανθρώπους στο να πιστεύουν σε εύκολες και απλές λύσεις. Δεν υπάρχει τίποτα πιο αναληθές από την χιλιοειπωμένη φράση “Τα πράγματα είναι άπλα” η οποία συνήθως προηγείται κάποιας μονοδιάστατης πρότασης/ λύσης που θα λύσει όλα τα προβλήματα μας

      Like

    1. Thanks for stopping by Cladio. This is interesting indeed. I am not sure if our tendency to regress the world with the use of stereotypes is an evolutionary trait (thus must be approached at neural /”hardware” level) or a byproduct of culture/ education (thus must be examined at a ”software” level). Observation indicates a bit of both.

      Like

  2. Είμαστε hardwired με την υπεραπλούστευση σαν τρόπο σκέψης. Είναι κλασικό το να απαντάμε σε μια ερώτηση που δεν ξέρουμε την απάντηση χρησιμοποιώντας την απάντηση από μια άλλη, όχι απαραίτητα σχετική, ερώτηση. Το αναλύει υπέροχα ο Ντάνιελ Κανεμαν στο Σκέψη αργή και Γρήγορη.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s